Bạn có bao giờ tự hỏi: Tại sao nhiều học sinh chăm chỉ nhưng kết quả học tập vẫn lẹt đẹt? Tại sao sinh viên đại học liên tục học nhồi nhét, nhưng khi ra đời lại bỡ ngỡ trước thử thách? Câu trả lời đơn giản nhưng ít ai để tâm: Chúng ta chưa từng được dạy cách học.
Học cách học – hay còn gọi là learning how to learn – không phải là một khái niệm mới, nhưng lại là một trong những kỹ năng quan trọng nhất mà hệ thống giáo dục hiện nay vẫn bỏ quên. Thay vì hướng dẫn học sinh cách tiếp nhận, xử lý và ghi nhớ thông tin, phần lớn chương trình học vẫn chỉ tập trung vào nội dung kiến thức và điểm số cuối kỳ. Kết quả là học sinh tự mò mẫm, tự thử và sai, học theo cảm tính, hoặc học nhồi nhét theo thói quen – những phương pháp đã được khoa học chứng minh là hiệu quả thấp và căng thẳng.
Hiện tượng: “Không ai dạy học sinh cách học”
Các nghiên cứu giáo dục đã chỉ ra hiện tượng này tồn tại rộng rãi. Theo Zimmerman (2002), phần lớn học sinh không được hướng dẫn cách tự quản lý quá trình học, bao gồm lập kế hoạch, giám sát tiến trình và tự đánh giá kết quả. Hattie (2009) trong Visible Learning nhấn mạnh rằng việc dạy metacognition – khả năng nhận thức về chính quá trình học của bản thân – có tác động rất lớn đến thành tích học tập, nhưng hầu hết giáo viên hiếm khi trực tiếp dạy chiến lược này.
Bransford, Brown & Cocking (2000) trong How People Learn cũng khẳng định: việc học mà không học cách học là học một cách thụ động, và học sinh sẽ khó phát triển kỹ năng tư duy độc lập hay khả năng giải quyết vấn đề. Đây không chỉ là vấn đề cá nhân của học sinh, mà là một vấn đề hệ thống của giáo dục hiện nay.
Người biết cách học và người không biết cách học: Sự khác biệt rõ ràng
Không phải tất cả học sinh đều giống nhau. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng người biết cách học – sử dụng chiến lược học tập có khoa học, tự kiểm tra kiến thức, phân chia thời gian học hợp lý – thường đạt kết quả học tập vượt trội so với những người không biết cách học.
Ví dụ, một nghiên cứu trên sinh viên hóa học cho thấy nhóm sinh viên được hướng dẫn các chiến lược metacognitive đạt điểm trung bình cuối khóa cao hơn đáng kể so với nhóm không được hướng dẫn (Journal of Chemical Education). Tương tự, nghiên cứu ở học sinh trung học tại Vương quốc Anh cho thấy phần lớn học sinh sử dụng các chiến lược học “nông” (đọc đi đọc lại, sao chép ghi chú) thường có kết quả học thấp hơn so với nhóm học sinh áp dụng chiến lược sâu (retrieval practice, spaced repetition, self-explanation) (MDPI Education Sciences, 2023).
Những kết quả này minh chứng rõ ràng: biết cách học không phải năng khiếu bẩm sinh, mà là kỹ năng có thể học được và cải thiện.
Nguyên nhân tồn tại sự khác biệt
Tại sao vẫn có những học sinh biết cách học và những học sinh hoàn toàn không biết cách học? Nguyên nhân có thể tóm gọn trong ba nhóm:
Hệ thống giáo dục: Chương trình học tập trung vào nội dung và kiểm tra, bỏ qua việc dạy chiến lược học tập. Giáo viên ít khi được đào tạo về self-regulated learning hay metacognition.
Phương pháp giảng dạy: Nhiều lớp học vẫn theo kiểu giảng giải thụ động, học sinh ít được trải nghiệm, thử nghiệm, hay tự phản ánh.
Kỹ năng cá nhân và môi trường: Học sinh thiếu awareness, thiếu tư duy phản biện, thiếu sự khuyến khích từ gia đình hoặc môi trường xung quanh.
Kết quả là học sinh học chay, học nhồi nhét, dễ căng thẳng, và khó phát triển kỹ năng học lâu dài.
Hoạt động trên lớp: Dạy học sinh biết cách học
Một giáo viên hướng dẫn học sinh cách học sẽ triển khai hoạt động theo các nguyên tắc sau:
Giải thích chiến lược học cụ thể: Chunking, retrieval practice, self-testing, mind-mapping… (Evidence for Learning)
Khuyến khích tự lập kế hoạch và quản lý thời gian: Học sinh học cách chia nhỏ mục tiêu, lên lịch học và tự đánh giá tiến trình.
Tạo cơ hội phản ánh: Sau mỗi bài học, học sinh ghi lại cách học hiệu quả và điều chỉnh chiến lược.
Hỗ trợ học chủ động và thử nghiệm: Thảo luận nhóm, tự tìm hiểu vấn đề, đặt câu hỏi và thử giải quyết trước khi nhận phản hồi từ giáo viên.
Phản hồi chiến lược: Khi chấm bài, giáo viên gợi ý cách cải thiện cách học, chứ không chỉ điểm số.
Ngược lại, giáo viên không dạy cách học thường bỏ quên các yếu tố metacognition, khiến học sinh chỉ học nội dung mà không phát triển kỹ năng học độc lập.
Xã hội cần định hướng thế nào để học cách học trở thành nhu cầu thiết thực?
Học cách học không chỉ là trách nhiệm của giáo viên hay học sinh, mà cần sự định hướng từ toàn xã hội:
Chính sách giáo dục: Đưa learning how to learn vào chương trình học chính thức, đào tạo giáo viên về chiến lược học tập.
Văn hóa học tập: Khuyến khích học suốt đời, thử nghiệm, phản ánh và coi quá trình học quan trọng ngang với kết quả.
Công nghệ và tài nguyên: Cung cấp khóa học online, ứng dụng quản lý thời gian và nhắc nhở ôn tập để học sinh thấy lợi ích trực tiếp.
Gia đình và cộng đồng: Hướng dẫn trẻ cách học, quan tâm đến phương pháp học hơn là điểm số.
Doanh nghiệp và nghề nghiệp: Xem kỹ năng tự học là tiêu chuẩn cần thiết, tạo động lực cho học sinh phát triển kỹ năng này từ sớm.
Kết luận: Đổi mới cách học, thay đổi tương lai
Học cách học là kỹ năng sống thiết yếu trong thế kỷ 21, không còn là một lựa chọn. Khi giáo dục thay đổi từ “dạy nội dung” sang “dạy cách học”, học sinh sẽ biết cách chủ động, tự điều chỉnh, tự đánh giá và phát triển bền vững. Khi xã hội nhìn nhận và thúc đẩy learning how to learn, việc học sẽ trở thành nhu cầu thiết thực, là chìa khóa mở ra cánh cửa cơ hội và sáng tạo.
Hãy tưởng tượng một thế hệ học sinh không chỉ giỏi kiến thức, mà còn giỏi học, tự tin đối mặt mọi thử thách, và không bao giờ ngừng khám phá tri thức. Đó chính là tương lai của giáo dục – nơi mọi người học cách học để học cả đời.
Reference (APA, trực tiếp link)
Bransford, J., Brown, A. L., & Cocking, R. R. (2000). How People Learn: Brain, Mind, Experience, and School. National Academies Press. https://www.nap.edu/catalog/9853/how-people-learn-brain-mind-experience-and-school
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory into Practice, 41(2), 64–70. https://www.jstor.org/stable/1477457
Hattie, J. (2009). Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. Routledge. https://www.routledge.com/Visible-Learning/Hattie/p/book/9780415476188
Evidence for Learning. (2022). Metacognition and self-regulated learning. https://evidenceforlearning.org.au/education-evidence/teaching-learning-toolkit/metacognition-and-self-regulation/
Education Endowment Foundation. (2022). Metacognition and self-regulation. https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/teaching-learning-toolkit/metacognition-and-self-regulation
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét